OSMANSKA KULTURA

Padom Smedereva 1459. godine srpska država prestaje da postoji, a Osmansko carstvo donosi novi poredak, veru i običaje. Međutim, nisu sve državne institucije izbrisane. Neke su izmenjene, neke prilagođene ili prihvaćene. Ostavljeno kulturno nasleđe možemo prepoznati u izgrađenim objektima, očuvanim spomenicima, rečima turskog porekla (turcizmima), kulturni ishrane…

  • Beogradska tvrđava

Gradsko polje ispred Tvrđave Turci nazivaju Kalemegdan (kale-grad i megdan-polje). Očuvani turski objekti koji se nalaze na Kalemegdanu su česma Mehmed-paše Sokolovića i turbe Damad-Ali paše.

  • Bajrakli džamija

Džamija predstavlja islamsku bogomolju oko koje se razvijao centar čitavog naselja. Ime je dobila po barjaku – zastavi kojom se davao znak da počinje molitva.

  • Turbe Šeih Mustafe

Turbe ili mauzolej je veliki grob obično izgrađen za neku važnu ličnost. Šejh Mustafa je derviš koji je sahranjen u turbetu.

  • Svakodnevni život

U današnjem govoru imamo veliki broj turcizama npr. višnja, čaj, jastuk, kapija itd… Kulturna ishrane koja se prenela na naš narod ogleda se u jelima kao što je npr. sarma, u turšiji, suvom voću, kiselom mleku, baklavama itd…

Da li uočavate turcizme?

U našem komšiluku stanuje gospođa koja se bavi pletenjem čarapa. Ima psa koji često trči po avliji. Svakodnevno posvećuje određeno vreme održavanju svoje bašte.  Prepoznatljiva je po svojim specijalitetima – ajvaru, bureku i ribljoj čorbi. Ranije je pekla i rakiju.  Često ide do dućana koji je u blizini i ima običaj da se raspriča sa ostalim mušterijama. Njena kapija je svake godine okrečena u drugu boju. Na svom tavanu čuva sanduk pun starih uspomena. Svojim unucima često priča priče o hajducima. I po kijametu njoj neće biti problem da ih poseti i obiđe.

Urbani razvitak Beograda

Hazim Šabanović bio je orijentalista i istoričar osmanista opredelio se za rad na izvorima i proučavanju turske vladavine na našim prostorima. Njegovo veliko delo Turski izvori za istoriju Beograda, predstavlja sintezu dugogodišnjeg rada na objavljivanju turskih katastarskih popisa i ostalih prikupljenih pravnih i narativnih izvora.

Beograd je prešao put od srednjevekovnog grada, preko turske tvrđave s muslimanskom kasabom i srpskom varoši, do velikog i naprednog grada koji će nastaviti da raste zahvaljujući svom prirodnom i privrednom položaju.

U 16. i 17. veku Beograd je naseljen muslimanskim stanovništvom, a tek izvan gradskih bedema živelo je pretežno hrišćansko stanovništvo u Varošima.  Granice Varoši bile su određene gradskim bedemima, Dunavom s jedne i Savom sa druge strane. Smatra se da se Varoš onog doba prositrala sve do Vračara.

Varoš je bila podeljena na brojne mahale. Prvi popis mahala bio je 1536. godine. Sa glavnog pristaništa, sa kog je otpočinjala Varoš, polazio je Dunavski put koji se ispod današnje Kalemegdanske terase i Zoološkog vrta spajao sa Smederevskim drumom.

Čim je Beograd pao u turske ruke, formirala se čaršija. Oživljavanju i razvoju trgovine doprinela je prisutnost velikog garnizona i administrativnog aparata čije su potrebe bile velike. Na Dunavu, istočno od glavnog pristaništa, nalazila se glavna gradska luka i brodogradilište. Na Savi nalazilo se vojno pristanište i njena luka. U Donjem gradu osnovano je muslimansko građansko naselje oko 1521. godine. Ipak se Beograd u prvim decenijama turske vladavine sporo razvijao. U popisu iz 1560-te godine potvrđeno je postojanje 11 hrišćanskih mahala. Grad je sredinom 16. veka dobio najmonumentalnije građevine turskog doba. Tada je u Beogradu bilo 16 mesdžida i džamija. U drugoj polovini 16. veka Beograd se teritorijalno proširio, uglavnom u dunavskom predgrađu. Prema rečima turskog putopisca, Evlije Čelebije,1660. godine bilo 60 mahala. 1739. godine, država obanavlja dve džamije: staru Imaret džamiju, zadužbinu Mehmed-paše Jahjapašića iz sredine XVI veka i džamiju koja su Beograđani zvali Tirbala/Zirubala/Tirubala.

Popis, izvršen posle beogradskog mira, ukazuje na veliki promet kafe u tom periodu. Prema njemu, prihodi od tahmisa (monopola na prženje i mlevenje kafe) u Beogradu iznosi više od jedne petine prihoda carskog hasa popisanim u nahijama severne Srbije. Kafane, spominju se i među imanjima zaveštanim džamijama. Prema kafani u sklopu Đumruk hana označen je sokak koji je vodio od Dorćola prema Dunavu.

Isti period obeležila je i ideja o stvaranju mekteba (škola za osnovno versko obrazovanje i opismenjavanje muslimanske dece) koje su se ubrzo mogle naći širom Beograda (po pet škola za niže, srednje i visoko muslimansko obrazovanje). Najznačajnija bila je medresa Sultana Mahmuda podignuta u sklopu njegove džamije u gornjem gradu- bila je opremljena bibliotekom i veruje se da su profesori koji su u njoj predavali bili u rangu sa najuglednijim profesorima iz Carigradskih mendresa.

Na putu od Vidin kapije prema Dorćolu nalazila se Kazandžijska čaršija, u istom kraju nalazili su se i Bit-pazar  i Avret-Pazar (prodavana stara roba i kućne radinosti). Na mejdanu ispred jugozapadnog dela Gornjeg grada, sa južne i zapadne strane smešten je bio At-pazar namenjen prodaji konja, roblja i drugog ratnog plena.

Beograd je bio poznat i po sebiljima- posebnom vrstom humanitarnih objekata koje su podizali dobrotvori i trgovci u prometnim ulicama i služili su za napajanje prolaznika vodom. Najpoznatiji su: Mehmed-paše Jahpašića, Bajram-begov, Mehmed-paše Sokolovića, Ejnehan-begov i Lačin sebilj.

Pripremile: Ivana Pantović i Iva Pešić