LOGOR TOPOVSKE ŠUPE

GDE SE NALAZI

Kompleks Jevrejskog prolaznog logora Topovske šupe u Beogradu nalazi se na Autokomandi na Voždovcu, u Tabanovačkoj ulici br. 1.

ISTORIJAT

Logor koji su Nemci organizovali u Topovskim šupama na Autokomandi služio je od avgusta 1941. za zatvaranje Jevreja, i Roma. Logor je tokom tri meseca postojanja prvenstveno služio kao mesto talaca za streljanja  zbog   pretrpljenih gubitaka koje su Nemci imali u borbama sa ustanicima u Srbiji. Prvi logoraši bili su Jevreji iz Banata, koje su  proteraliu Beograd lokalni Nemci (poznatiji kao Folksdojčeri). Kasnije  su internirani svi Jevreji muškarci iz Beograda, i na kraju Romi. Logoraši su bili smešteni u dve dvospratne zgrade, bivše konjušnice. Na tom prilično skučenom prostoru bilo je smešteno prosečno oko 1 400 Jevreja. Pored ležaja na samom podu, bili su napravljeni i ležaji od dasaka u visini konjskih jasala. Mučenje logoraša vršeno je u potkrovlju jednog od objekata, u prostoru ograđenom bodljikavom žicom. Vešanje i spaljivanje odeće i opreme ubijenih zatvorenika vršeno je na prostoru između dva logorska objekta. Ove zgrade u kojima je logor bio smešten Nemci su ogradili visokom drvenom ogradom, koja je odvajala logorski prostor od objekta u kojima su bile radionice za nemačku vojsku. Svi, osim retkih slučajeva, ubijeni su u masovnim streljanjima u jesen 1941. godine na stratištima oko Beograda, najviše u Jabuci kod Pančeva. Raspoloživa dokumenta pokazuju da je sistematsko streljanje Jevreja i Roma počelo već septembra 1941. godine. Taoci su uzimani iz logora kod Topovskih šupa. Streljanja su tada bila pojedinačna i manjeg obima, dok su u oktobru i novembru postala masovna. Posle ubistva 21 nemačkog vojnika kod Topole, general Beme, nemački vojni zapovednik za Srbiju, naredio je 4. oktobra da se, radi odmazde za pobijene vojnike, strelja 2 100 zatvorenika. Mesta likvidacija često su menjali tako da beležimo najmasovnija streljanja u Jajincima, u selu Jabuka kod Pančeva, Bubanj potoku, Bežaniji, u šumi kod Deliblatske peščare i drugde. Sredinom novembra 1941. godine, u logoru Topovske šupe ostalo je najviše 200 do 300 Jevreja.

STATUS

Zavod za planiranje razvoja grada Beograda predvideo je 1979. godine izgradnju kompleksa objekata, autobuske stanice „Jug“ na prostoru gde se nalaze zgrade bivše kasarne, a u kojima je bio smešten prolazni logor Topovske šupe. Projekat za izgradnju stanice „Jug“ predviđao je rušenje svih zatečenih objekata na tom prostoru. Tim povodom stručnjaci Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda izradili su elaborat konzervatorskih uslova za ovaj prostor.

Lokacija logora Topovske šupe je zaboravljena, zapuštena i nepoznata široj javnosti. Nakon što je komemorativna ploča koju je postavio Savez jevrejskih opština Srbije 2018. godine ukradena, predstavnici Jevrejske opštine Beograd su, povodom obeležavanja Dana sećanja i hrabrosti – Jom Hašoa Veagevura, 2. maja 2019. godine, otkrili novu memorijalnu ploču. Skupština Srbije donela je u februara 2020. godine Zakon o memorijalnom centru "Staro sajmište" kojim se osniva  Memorijalni centar "Staro sajmište" uređuju njegova organizacija i rad , a  koji  uključuje i prostor Topovske šupe.

Pripremila: Alisa Šarac