AŠKENAZI I SEFARDI

  • од

JEVREJI NA BALKANU

Istorija Jevreja na Balkanu i na prostoru bivše Jugoslavije počinje još u antičkom rimskom periodu. Jevreji pripadaju grupi semitskih naroda i potiču iz Male Azije. Romanioti je naziv za Jevreje koji su živeli rasuti po provincijama Rimskog carstva. Najstarija jevrejska naselja osnovana su u antičkom gradu Stobiju u današnjoj Severnoj Makedoniji, kao i duž obala Jadranskog mora. Oni se na Balkan doseljavaju početkom nove ere.

Karta sa ucrtanim migracijama Jevreja od antičkog rimskog perioda do sredine 20. veka

Raseljavanje Jevreja širom sveta počelo je 63. godine pre nove ere dolaskom Rimljana. Jevreji su se podelili na dve velike grupe: Sefarde i Aškenaze.Los sefardim su Jevreji poreklom sa Iberijskog poluostrva. Sefard objedinjuje kulturnu i lingvističku grupu Jevreja  koji su naseljavali Španiju. Poseban kulturno- umetnički značaj imaju sefardske romanse, poslovice i kraće epske forme filozofskog karaktera.

autoportret slikara Leona Koena, portret rabina Mošea Alkalaja i portret njegove supruge, rad Milana Jovanovića, s leva na desno

Aškenazi (nemački Jevreji), naselili su prostore centralne i istočne Evrope. Kako su živeli u različitim geografskim i kulturnim sredinama, ove dve jevrejske grupe, vremenom su počele da se razlikuju i po jeziku. Aškenazi su govorili jidiš (mešavinu hebrejskog i staronemačkog jezika), a Sefardi jevrejsko-španski, ladino (pisani, duhovni- ladino) jezik.

Aškenazi su naseljavali dolinu reke Rajne i Francusku, a nakon Krstaških ratova (XI-XIII vek) preselili su se istočno- u Poljsku, Litvaniju, Rusiju..

Jevrejska zajednica je tokom srednjeg veka kontinuirano živela na teritoriji Balkana. Od 14. veka brojni su pisani izvori o jevrejskoj zajednici u srpskoj srednjovekovnoj državi, Dubrovačkoj republici i u gradovima na Jadranskoj obali. Tokom srednjeg veka počinju migracije Jevreja na prostru cele bivše Jugoslavije. Jevreji iz istočne i srednje Evrope -Ašenazi dolaze već od kasnog srednjeg veka, a naseljavanje Jevreja iz Španije -Sefarda počinje nakon proterivanja sa Iberijskog poluostrva posle 1492. godine.

Tokom 16. veka Sefardi, Jevreji iz Španije posle proterivanja sa Iberijskog poluostrva, rasuli se širom Sredozemlja. Veliki broj Jevreja našao je utočište u Osmanskom carstvu, gde su mogli da žive kao i ostalo stanovništvo.U 18. veku dolaze i Jevreji-Aškenazi, pa se  zajednica sve više širi. Počinje i izgradnja sinagoga kojih je bilo oko 70 na teritoriji Srbije.

Sinagoge u Jugoslaviji

JEVREJI U BEOGRADU

U periodu osmanskog carstva tokom 16. veka dolazi do većeg naseljavanja Jevreja u Beogradu.  U turski Beograd tokom 16. veka dolazi veći broj Sefarda koji žive u mahali( tur. gradska četvrt) na Dorćolu. Nema neposrednih podataka, ali posredni podaci pokazuju da je sefardska opština osnovana dvadesetih godina 16. veka. Aškenaza je bilo manje i bili su naseljeni na Savskoj padini.

Jevrejska četvrt na Dorćolu

Prva sinagoga je sagrađena već tokom 17. veka , i poznata je kao El kal vjež. Nalazila se u današnjoj ulici Visokog Stevana 5-7. Bila je velika  jednobrodna građevina pravougane osnove (36mx 8m) s polukružnom apsidom na južnoj strani. U nekoliko navrata je stradala usled požara  ali je svaki put obnavljana.  Velika rekosntrukcija ove sinagoge usledila je 1819. i do uništenja 1945.  sinagoga nije menjala izgled.

Stara sinagogoga -El kal vjež, Beograd (srušena)

Druga dorćolska sinagoga „Nova sinagoga“, El kal nuevo, podignuta je nakon sticanja nezavisnosti Srbije na Berlinskog kongresu.  El kal nuevo bio je hram koji je posećivao siromašniji svet. Porušena je u  Prvom svetskom ratu, a na tom prostoru je jevrejska opština sagradila magacinski prostor koji je opstao sve do danas.Sledeća sinagoga koja se gradila za potrebe sefardske zajedice bila je sinagoga Bet Izrael u Ulici cara Uroša. Na konkursu je pobedio projekat arhitekte Milana Kapetanovića  koji je bio  prijatelj dorćolskih Jevreja.  Sinagoga je sagrađena u mavarskom stilu .

arh. Milan Kapetanović, sinagoga Bet Izrael, 1908.

 

Završena je 1908. godine, ali je u Drugom svetskom ratu zapaljena, pa je posle rata 1949. godine odlučeno da se ostaci sinagoge uklone, i da se na tom mestu sagradi Galerija freska.

 

 

 

 

 

Komemorativna ploča na zgradi Galerije fresaka

 

Okončanjem Prvog svetskog rata Beograd je počeo da privlači sve veći broj Jevreja Aškenaza koji su se  doseljavali  iz nekadašnje Austro-Ugarske. U Beogradu ih je bilo i ranije, ali za  razliku od Sefarda nisu bili naseljeni samo u jednom delu grada,već po čitavoj varoši. Upravo zato, za lokaciju nove aškenaske sinagoge Sukat Šalom  izabran je  sam centar grada  Kosmajska ulicu 51 (današnja Maršala Birjuzova).U toku Drugog svetskog rata nemački vojnici su je koristili kao bordel sa ciljem devalviranja jevrejskog hrama.  Sinagoga Sukat Šalom je jedina ostala da služi svojoj nameni i nakon Drugog svetskog rata.

 

 

 

 

 

 

S obzirom da je posle Drugog svetskog rata Zemun postao deo Beograda,  važno je pomenuti da su i Zemunu postojale dve sinagoge. Zemunska sefardska sinagoga je oštećena u savezničkom bombardovanju 1944. godine ali do kraja rata nije imala većih oštećenja.  Ipak, spornom odlukom vlasti sinagoga je srušena 1947.godine i na adresi Dubrovačke 23  podignut je stambeni blok. Projekat sinagoge bilo je delo arhitekte Josefa Marksa iz 1871.godine.

Aškenaska zemunska  sinagoga  izgrađena je u današnjoj ulici Rabina Alkalaja broj 5 sredinom XIX veka. Iako je bila očuvana posle Drugog svetskog rata,  1962. godine  prodata je  opštini Zemun. Opština je sinagogu počela da koristi za sastanke mesnog odbora i za program kulturno-umetničkog sadržaja, pa je u jednom trenutku postala i diskoteka, restoran,a njena namena je do danas ostala sporna.

JEVREJSKI PRAZNICI

Važni jevrejski praznici su: Pesah, Purim, Šabat, Roš Hašana, i Jom Kipur

Otvorena Tora (pet knjiga Mojsijevih) i obredni predmeti

Pesah je najveći jevrejski praznik.To je porodični praznik, kada se svi ukućani se okupljaju oko trpeze na kojoj su postavljena jela koja simbolično podsećaju na robovanje Izraelaca u Egiptu i na njihovo izbavljenje. Ovaj praznik se obeležava u spomen spasenja Jevreja iz egipatskog ropstva. Slavi se istovremno čin oslobađanja naroda iz ropstva i dobijanja Tore – Deset Božijih zapovesti.

Različiti tanjiri za pesah i vezeni pokrivači za beskvasni hleb -macot

Šabat je sedmi dan u nedelji, dan veselja i odmora. Prema Starom zavetu, Bog je šest dana stvarao svet, a sedmi se dan odmarao. Šabat počinje petkom uveče, a traje do subote  uveče. Petkom se uređuje dom i pripremaju jela. Nakon službe u sinagogi gde se čita iz svitaka Tore pale se sveće i priprema svečani ručak. Taj dan svi provode u krugu porodice.

Različiti obredni predmeti

 

 

 

Roš Hašana (hebrejski- glava godine) je jevrejska Nova godina koja se slavi dva dana. Jevreji   ovim praznikom obeležavaju rađanje sveta uz podsećanje na  grehe i pokajanje.  Ovaj praznik se označava početak jednog razdoblja u kojem se vernici posvećuju molitvi i preispitivanju.  Završava se  javnim priznanjem greha molitve i posta koji pada na Jom kipur odn. Dan pomirenja.

Sedmokraki svećnjak -menora

 

 

Jom Kipur ( hebrejski- Dan pomirenja) je jedan od najvažnijih jevrejskih praznika koji označava Božiji sud. Po jevrejskom verovanju na taj dan Bog izriče svoju presudu svakom pojedincu i vernik pred Bogom iskupljuje svoje grehe.  Praznuje se 10 dana, a smatra se da potiče  iz perioda pre vavilonskog ropstva. U najranija vremena praznovao se  žrtvovanjem životinje, ali se danas obeležava postom i obaveznim učešćem u sinagogalnom bogosluženju. Vernici oblače  belu odeću i ne nose kožne cipele čime pokazuju da su  očišćeni od grehova. Jom kipur -Dan pomirenja se provodi u postu koji traje dvadeset i pet sati a ujedno to i dan odmora. U sinagogama se svira na „šofar“ odnosno ovnov rog. Strogo ritualno sviranje na šofaru označava završetak deset dana između jevrejske Nove godine i Jom kipura.

Držači Tore

Purim spada u najradosnije praznike Jevrejskog kalendara. Potiče iz biblijske Knjige o Esteri i slavi se u znak sećanja na doba kada je izgnani Jevrejski narod u Persiji spasen od uništenja. Junakinja Purima je novoizabrana persijska kraljica Ester, mlada i lepa prerušena Jevrejka koja je razotkrila i sprečila zlo, na sreću i mir svog naroda. Ostali običaji uključuju nošenje maski i kostima, javne proslave i parade , a muškarci se podstiču da piju vino ili bilo koje drugo alkoholno piće.

Оставите одговор

Ваша адреса е-поште неће бити објављена. Неопходна поља су означена *